Werken aan
Omgevingskwaliteit
Anticiperen op de komst van de Omgevingswet
Wendbaar Werken

Veel gemeenten in Gelderland en Noord-Limburg zijn inmiddels aan de slag gegaan met de Omgevingswet. Bijna elke gemeente heeft wel een projectleider of werkgroep die de kar trekt en een door de raad vastgesteld implementatieplan. Meer dan de helft van onze ledengemeenten is bezig met het opstellen van een omgevingsvisie en maakt daarbij serieus werk van burgerparticipatie. De animo voor deelname is onder bewoners en stakeholders mede daardoor groot.

Het Gelders Genootschap ziet het als haar ambitie om gemeenten te ondersteunen bij het volwaardig borgen van omgevingskwaliteit in het nieuwe instrumentarium. Daarom investeren wij in een goede voorlichting, kennisontwikkeling en in een actieve bijdrage aan de lokale implementatietrajecten. Het afgelopen jaar zijn rondom de Omgevingswet drie ronde tafelgesprekken georganiseerd, is het infoblad Omgevingswijs uitgebracht, en is met diverse gemeenten afgestemd  over de aanpak. Adviseurs van het Gelders Genootschap nemen deel aan stakeholdersbijeenkomsten, aan werkgroepen of adviseren direct over kwaliteitsborging bij de implementatie.

In het afgelopen jaar hebben wij geïnvesteerd in kennisontwikkeling. Zo heeft het Gelders Genootschap in de persoon van Janos Boros bijgedragen aan het project OOK, Omgevingsplan Op Kwaliteit. Het  uit vertegenwoordigers van de regionale adviesorganisaties van Team Ruimtelijke Kwaliteit en enkele stedenbouwkundige bureaus samengesteld team heeft een denkraam ontwikkeld waarmee omgevingskwaliteit op een stimulerende en samenhangende wijze kan worden verankerd in het Omgevingsplan. Dit heeft geresulteerd in het Schetsboek OOK.

In opdracht van de gemeente Apeldoorn heeft het Gelders Genootschap met het oog op de Omgevingswet voorstellen gedaan voor de vernieuwing van de CRK. De voorstellen behelzen het uitbouwen van de dialoog, een flexibele inzet van deskundigen en het toevoegen van de expertise Duurzaamheid aan de CRK.

Daarnaast anticipeert het Gelders Genootschap in diverse projecten alvast op de geest van de omgevingswet. Bijvoorbeeld voor de gemeente Bronckhorst heeft het Gelders Genootschap samen met de bevolking de kernkwaliteiten van het Nationale Landschap concreet gemaakt en een stappenplan ontwikkeld voor beoordeling vanuit een 'ja-mits' houding.

Voor de gemeente Lingewaard is een Kwaliteitsgids opgesteld die kernkwaliteiten vastlegt en stimulerende handreikingen doet ter versterking van cultureel erfgoed en ruimtelijke kwaliteit. Voor de gemeente West Maas en Waal hebben wij in samenwerking met SAB Arnhem een Dorpskwaliteitsplan opgesteld. De Gids legt een helder verband tussen kernkwaliteiten, ambities en stimulerende richtlijnen.

In het hoofdstuk Projecten leest u meer over de projecten.

Kortom, veel gemeenten wachten niet op 2012, het moment dat de Omgevingswet van kracht wordt, maar anticiperen daar nu al op.

Moderniseren van de zorg voor erfgoed
Werken aan Omgevingskwaliteit

Monumentenzorg is in erfgoedzorg veranderd. Dat gaat om meer dan een ander label op hetzelfde werk. Het werkterrein is verbreed en strekt zich uit naar andere beleidsterreinen als ruimtelijke ordening, recreatie & toerisme, economie & vitaliteit en verduurzaming en klimaatadaptatie.

De objectgerichte monumentenzorg bestaat nog altijd – en terecht. Er zijn bijzondere gebouwen die het koesteren waard zijn. Maar een goed beschreven monumentenregister benut niet als vanzelf de kracht van erfgoed voor omgeving en samenleving. Erfgoedzorg is immers geen doel op zich. Ondernemers vestigen zich niet in een binnenstad vanwege een beschermend bestemmingsplan, toeristen komen niet als vanzelf op fietsvakantie omdat het agrarisch erfgoed via ensembles wordt beschermd en eigenaars zorgen niet voor een aangename, gezonde en veilige leefomgeving omdat hun pand beeldbepalend is.

Investeren in erfgoed werkt optimaal als het zich verbindt met zaken die belangrijk zijn voor de samenleving. Zonder goed zicht op maatschappelijke en ruimtelijke opgaven, is erfgoedzorg weinig effectief en inspirerend.

 

Transformatie – het niveau van het gebouw

De bijdrage van erfgoedzorgers aan de doorontwikkeling van gebouwen is misschien nog het helderst herkenbaar. De vele haalbaarheidsonderzoeken die het Gelders Genootschap al jaren produceert zijn daar een goed voorbeeld van. Niet langer wordt met veel taal aangegeven wat niet mag en niet kan – samen met opdrachtgevers e gemeenten wordt met beeldmateriaal onderzocht waar het gebouw mogelijkheden biedt voor interventie.

Het werk in de commissies is natuurlijk niet anders. De meeste monumentencommissies hebben hun beschermende en soms zelf verbiedende instelling losgelaten. Zij stellen zich op naast de eigenaar om mee te denken en oplossingen voor modernisering aan te dragen.

 

Visievorming – het niveau van het gebied

Zoals de erfgoedzorg bijdraagt aan de ontwikkeling van gebouwen, kan het bijdragen aan de visievorming rondom gebiedsontwikkelingen. Dat is hierboven al heel helder beschreven aan de hand van de kernkwaliteiten in de gemeente Bronckhorst, maar de landgoederenprojecten – Nieuw Gelders Arcadië en Langs IJssel en Berkel – van het Genootschap zijn  in wezen niet anders, zij het in eerste instantie gericht op het landgoederenlandschap.

 

Erfgoed draagt bij aan sociaal maatschappelijke opgaven

Tenslotte zijn er nog de brede, maatschappelijke opgaven, waar erfgoed op zinvolle wijze aan kan bijdragen: onderwerpen als verduurzaming, energietransitie, klimaatadaptatie, demografische en economische krimp. Het gaat dan nog niet eens om het verduurzamen van erfgoed zelf, hoewel ook dat een grote vlucht heeft genomen de laatste jaren.

Het gaat meer om leren van praktijken uit het verleden: wat is de functie van leilindes met betrekking tot hittestress? Wat is een logische plaats op gebouw, er f en in het landschap voor zonnepanelen? Hoe kunnen historische binnensteden gebruik maken van hun historische waterstructuur om wateroverlast zoveel mogelijk te beperken? Opgaven op verschillende niveaus, die telkens weer om maatwerkoplossingen vragen.

Participatie en co-creatie

Kwaliteitszorg zonder participatie is tegenwoordig eigenlijk niet meer denkbaar. De bijdrage van burgers, ondernemers en belangenorganisaties wordt in bijna iedere activiteit ondergebracht. Participatie is nadrukkelijk niet het over de schutting gooien van gemeentelijke taken naar de samenleving. Het voorziet in verrijking van de informatie die bij besluitvorming wordt betrokken.

Het is gemakkelijk om te denken dat participatie de lekenblik, of het enge burgerbelang vertegenwoordigt. Dan zouden burger en deskundigen tegenover elkaar staan, waarbij zelfs wel eens geopperd wordt dat deskundigen de rationele en onderbouwde blik vertegenwoordigen en burgers meer op het niveau van beleving en emotie – de onderbuik – zitten. Dat is niet het geval.

In de eerste plaats zijn veel burgers ook deskundig op één of ander terrein – hetzij beroepsmatig, hetzij vanuit oprechte interesse. Het is zinniger specifieke eigenschappen van deze groepen te benoemen en te zien waar deze groepen elkaar aanvullen of verrijken. Burgers weten maar al te goed hoe hun eigen omgeving gebruikt wordt, welke harde en zachte krachten de politieke besluitvorming beïnvloeden en hebben tezamen vaak een goed geheugen. Ervaringen uit het verleden weten zij goed op te lepelen.

Deskundigen kunnen vanuit hun expertise de nodige context bieden, weten verschijnselen te duiden en kunnen ogenschijnlijk zachte verschijnselen meet- en toetsbaar maken. Zij hebben misschien niet altijd veel ervaring ter plaatse, maar kunnen de ervaringen van elders inbrengen: als visie of als contramal. De kracht van participatieve processen zit hem dan natuurlijk ook in het combineren van beide vormen van kennis en ervaring.

In het werk van het Genootschap is participatie inmiddels een vaste waarde. Het ‘burgerlid’ leverde in veel gemeenten al een belangrijke bijdrage aan de omgevingskwaliteit in de betreffende adviescommissies. Tegenwoordig vinden er gelukkig ook allerlei vormen van participatie plaats bij andere kwaliteitsprojecten. Zo waren er informatie avonden voor de kernkwaliteiten Bronckhorst en zijn burgers en maatschappelijke organisaties uitgebreid betrokken bij de vraag rondom de noodzaak van het aanwijzen van beeldbepalende panden in de gemeente Heumen en verschillende schetsschuiten, bijvoorbeeld op Landgoed Voorstonden.

"De energietransitie zal ons landschap veranderen, zowel in het stedelijk als in het landelijk gebied. De vraag die ons bezig houdt is hoe je dit op een zorgvuldige manier, met ruimtelijke kwaliteit, kan doen."
"In een vroeg stadium helderheid over
de contouren 
van nieuw beleid"
Energietransitie

De energietransitie zal ons landschap veranderen, zowel in het stedelijk als in het landelijk gebied. De vraag die ons bezig houdt is hoe je dit op een zorgvuldige manier, met ruimtelijke kwaliteit, kan doen. Of het nu gaat om duurzaamheidsmaatregelen aan of op woningen of herinrichtingsprojecten in de openbare ruimte die nodig zijn om de stad klimaatbestendig te maken: het maakt voor het stadsbeeld veel uit hoe je dit vorm geeft. Elke gemeente krijgt ermee te maken. Duurzaamheid wordt immers een steeds belangrijker thema. Wordt het een technische ingreep of wordt er daarnaast ook gestreefd naar ruimtelijke kwaliteit en hoe speelt esthetiek daarbij een rol? Ruimtelijke ingrepen ten behoeve van de energietransitie maken deel uit van een ontwerpopgave. In het landelijke gebied zal door de energietransitie het landschap nog ingrijpender veranderen. Immers, het accommoderen van hernieuwbare energiebronnen zoals windturbines en zonneparken vraagt veel ruimte en de ruimtelijke impact op het landschap is groot. Het Gelders Genootschap adviseert gemeenten en regio’s bij het maken van keuzes: Welke ontwerpstrategie is wenselijk? Waar wil je iets wel en waar niet? Pas je het zorgvuldig in het landschap of transformeer je het landschap tot een nieuw energielandschap met ruimtelijke kwaliteiten?

Werken aan
Omgevingskwaliteit