E-transitie, verduurzaming en Ruimtelijke Kwaliteit

Maatschappelijk

urgente vraagstukken

Werk maken van een duurzame, circulaire samenleving. Dat is een nieuw speerpunt van het Gelders Genootschap. In 2018 is hiervoor een programma opgesteld. Vanuit de zorg voor de leefomgeving in dorpen, steden en landschappen krijgt verduurzaming alle aandacht.

Het denken en werken aan duurzaamheid is sterk in ontwikkeling. Verduurzaming, energietransitie, biodiversiteit en klimaatadaptatie zijn begrippen, die veel met elkaar te maken hebben. Een circulaire samenleving is erop gericht onze ecologische voetafdruk te minimaliseren, door onder meer hergebruik van producten en grondstoffen te maximaliseren en waardevernietiging te minimaliseren. Energiebesparing en energietransitie van fossiel naar duurzaam, zijn vanzelfsprekend onderdeel van het streven naar een circulaire, duurzame samenleving. Het gaat immers om het minimaliseren van de opwarming van de aarde en het beperken van de negatieve effecten daarvan op onze leefomgeving.

Duurzaamheid speelt bij vrijwel alle ruimtelijke vraagstukken een rol. Daarom nemen we dit aspect integraal mee in onze missie. Duurzaamheidsdeskundigen doen hun intrede in onze commissies. Het Gelders Genootschap is in gemeenten en regio’s betrokken bij energietransitie en klimaatadaptatie. Het Gelders Genootschap adviseert over zon- en windparken en stelt notities op voor zon-op-dak in beschermde dorpsgezichten. We voeren energiescans uit voor monumenten en werken samen met bewoners aan vergroening van de woonomgeving. En natuurlijk willen we ook zelf duurzamer gaan werken en kijken we daarom kritisch naar onze huisvesting en ons reisgedrag.

 

Zon en Wind

Het ontwikkelen van zonneparken en windturbines is zeer actueel en maakt veel discussie en emotie los in onze samenleving. Het Gelders Genootschap is hier het afgelopen jaar druk mee bezig geweest. Zo hebben we op het jaarcongres van de provincie een TED-talk verzorgd: “Windmolens en zonnevelden: op zoek naar de mix met De Windkijker”. De dialoog - bij voorkeur buiten in het veld – en de mogelijkheid om een goed beeld te krijgen van ons veranderde landschap, vinden wij essentieel om maatschappelijke acceptatie te bevorderen.

In onze advisering hebben wij een positieve grondhouding ten aanzien van de energietransitie, maar wij vinden wel dat deze ontwikkelingen ruimtelijk en landschappelijk zo zorgvuldig mogelijk dienen te gebeuren.

Voor zonneparken adviseert het Gelders Genootschap over een goede landschappelijke inpassing, die gebaseerd is op de draagkracht van het landschap, op de bestaande én op de te versterken landschappelijke waarden. Maatwerk is daarbij gewenst.

Voor windparken is het essentieel om een realistisch beeld te krijgen van de ruimtelijke impact. Er wordt daarom onder andere onderzocht of de kernkwaliteiten van waardevolle landschappen worden aangetast. Naast een zo goed mogelijke lokale inpassing is in dat geval éxtra landschapsversterking in deze landschappen een vereiste.

 

Monumenten en duurzaamheid

In 2018 is een veelbelovend project opgestart op het gebied van verduurzaming van monumenten.

In dit project worden, samen met Huis en Erfgoed Collectief, in opdracht van de gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk, een dikke zeventig energiescans gemaakt bij gemeentelijke monumenten en rijksmonumenten.

Het doel van de energiescans is om eigenaren op weg te helpen bij de verduurzaming van hun monument. We gaan op zoek naar een goede balans tussen de wensen en eisen op het gebied van comfort en energiezuinigheid en het behoud van monumentale waarden. Uitgangspunt

hierbij is een bouwhistorische verkenning en waardenstelling. De monumenten worden daarnaast onderworpen aan infraroodfotografie en een EPA-berekening.

Op basis hiervan worden vervolgens verbeteringsmaatregelen gezocht, die enerzijds een gunstige invloed hebben op energieverbruik en duurzaamheid en anderzijds de monumentale waarden respecteren. Hierbij is ook de terugverdientijd en de Netto Contante Waarde van de maatregelen berekend, om zo de financiële haalbaarheid te toetsen.

De resultaten van de eerste veertig, afgeronde energiescans zijn verrassend te noemen. Het blijkt mogelijk om 80% van de onderzochte panden naar een label A of B te krijgen, met behoud van de monumentale waarden en met terugverdientijden die niet veel verschillen van niet-monumenten. De veel gehoorde aanname dat het verduurzamen van monumenten lastig of zelfs onmogelijk is, blijkt dus niet waar!

Wel is het zo dat voor deze verduurzaming geen standaardoplossingen of –pakketten gegeven kunnen worden. Monumenten verduurzamen blijkt goed mogelijk, maar vraagt wel om zorgvuldig maatwerk.

 

Toekomst voor landgoederen: Erfgoedensembles in Zuid-Limburg

In opdracht van Provincie Limburg leidde het Gelders Genootschap in 2018 het project over leegstand en hergebruik van monumentale kastelen, buitenplaatsen, boerderijen en molens in het Nationaal Landschap Zuid-Limburg. Het project was een van hefboomprojecten van het ‘Uitvoeringsprogramma Nationaal Landschap Zuid-Limburg’ en werd mede mogelijk gemaakt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en door Buitengoed Geul & Maas. De gemeenten Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem, Meerssen, Nuth en Valkenburg aan de Geul en de Stichting Limburgs Landschap deden mee met vijf complexe casussen: Groote Molen, Meerssen; Landgoed Schaloen, Valkenburg; Boerderij Op de Bies, Schimmert; Hoeve Dobbelsteynhof, Margraten en Landgoed Goedenraad, Eys.

 

Gebiedsgerichte werkwijze

Doel van dit project was te onderzoeken hoe de diverse stakeholders zoals eigenaren, overheden en marktpartijen meer sturing kunnen geven aan een versnelde herbestemming van monumentaal erfgoed. Bij herbestemmen is het essentieel dat de ensemblegedachte de basis vormt. Boerderijen, molens en kastelen zijn namelijk geen losstaande objecten, maar functioneel samenhangende ruimtelijke eenheden met een gedeelde geschiedenis. Bijvoorbeeld, het landhuis met bijgebouwen, tuin, park, bossen, landerijen, visvijvers en boomgaarden. Daarbij adviseren we om te denken in vier primaire schaalniveaus: 1. Gebouwen, 2. Erfgoedensembles, 3. Landschappelijke Zone, 4. (EU)Regio. Bij herbestemming is het verstandig op elk schaalniveau stil te staan bij kansen en knelpunten. De gebiedsgerichte en casusgerichte werkwijze is voor erfgoedensembles in heel Nederland bruikbaar, bijvoorbeeld bij Omgevingsvisies en -plannen.

Regionale identiteit:

Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek

Maatschappelijk

urgente vraagstukken

Mobiliteit met kwaliteit

In opdracht van 11 Achterhoekse gemeenten, de provincie Gelderland en de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed heeft het Gelders Genootschap eind 2018 een uitvoeringsprogramma samengesteld voor een groot regionaal erfgoedproject met het thema wederopbouw.

Het doel is om een programma samen te stellen waarmee de regionale samenwerking wordt versterkt, waar de 11 gemeenten zich in herkennen en waarin ruimte is om op het eigen ambitieniveau deel te nemen.

Verder is het thema wederopbouw geen doel op zich, maar moet erfgoed zorgen voor verbinding binnen vier projectdoelen: het verkrijgen van draagvlak, duurzaamheid, wijkaanpak en de komst van de Omgevingswet; de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven van nu.

Het project ‘Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek’ zal plaatsvinden in 2019 en 2020.

Mobiliteitsprojecten zijn ingrijpend voor de leefomgeving. Het Gelders Genootschap zet daarom in op een goede landschappelijke inpassing en het bereiken van meerwaarde voor de leefbaarheid, schoonheid, biodiversiteit etc. Daarbij werkten we samen met o.a. Rijkswaterstaat, provincies Gelderland en Limburg, gemeenten, waterschappen, bewonerswerkgroepen en stichtingen.

In 2018 werd ondermeer gewerkt aan de volgende projecten:

• Q-team bij aanbesteding fietsbrug over de Maas, snelfietsroute Nijmegen-Cuijk.

• Q-team ViA15 bij opstellen Esthetisch Programma van Eisen en aanbesteding.

• Ontwerpstudie Stationsomgeving Lochem, in samenhang met opstellen Esthetisch

• Programma van Eisen voor aanbesteding project “N346 schakel Achterhoek A1”.

• Supervisie landschappelijke inpassing bij de aanleg van de nieuwe rondweg Voorst (N345).

• Ontwerp herinrichting van de oude Rijksstraatweg door het dorp Voorst.

• Ontwerp landschapsplan voor Nettelhorsterweg in Lochem en herstel landgoedaanleg De Nettelhorst, in overleg met de landgoedeigenaar Stichting Twickel.

• Ontwerp landschapsplan Nettelhorsterweg e.o. in Berkelland, in dialoog met het bewonersinitiatief de Stichting Slimste Weg.

Leegstand kerken:

Kerkenvisie

Mede dankzij initiatief van het Gelders Genootschap was 2008 het ‘Jaar van het religieus erfgoed’. Sindsdien is er veel aandacht geweest voor de toekomst van kerk- en kloostergebouwen. De destijds voorspelde sluiting van twee kerkgebouwen per week leek aanvankelijk niet bewaarheid te worden, maar sinds enkele jaren zien we een stroomversnelling in het aantal kerksluitingen, vooral in de grotere plaatsen. Steeds vaker staan parochies en gemeenten voor de vraag welke gebouwen zij behouden en welke ze afstoten. Dat zijn vaak moeilijke keuzes. Het proces van kerksluitingen kan vanuit erfgoed en ruimtelijke kwaliteit grote consequenties hebben. Het Gelders Genootschap zet zich er voor in om in goede samenspraak met betrokkenen tot goede scenario’s te komen voor de gebouwen die vrijkomen. Dat kan ook in het kader van een Kerkenvisie. Dit instrument is in 2018 door de rijksoverheid op de kaart gezet om op gemeentelijk niveau beleid te maken ten behoeve van een goede toekomst van religieus erf- en vastgoed. Het Gelders Genootschap kan gemeenten hierin ondersteunen, dankzij de ruime kennis en ervaring die de afgelopen decennia in dit veld is opgebouwd.

 

Maatschappelijk

urgente vraagstukken

Gebiedsontwikkeling

Veel gemeenten betrekken het Gelders Genootschap bij ingrijpende gebiedsopgaven. Wij onderzoeken de waarden, organiseren ontwerpateliers, formuleren ontwerpopgaven en ambities voor ruimtelijke kwaliteit, stellen ruimtelijke kaders op en begeleiden planontwikkeling. Gebiedsontwikkelingen zijn bij uitstek een kans om nieuwe waarden te creëren en de leefomgeving duurzaam te verbeteren. In 2018 is gewerkt aan de volgende projecten:

• Tussen Kasteel en Wijchens Meer, de rand van het centrum van Wijchen.

• Transformatie instellingsterreinen nabij het centrum van Ermelo.

• Stedenbouwkundig plan voor woongebied de Wendhorst in Heerde.

• Herontwikkeling locatie Hotel de Plasmolen, gemeente Mook en Middelaar.

• Ontwikkeling Hart van Mook en Raadhuisplein te Mook

• Herontwikkeling gemeentehuis Voorst te Twello

• Gebiedsontwikkeling Blauwe Knoop en Koppelweg te Doesburg